Bulmaca çözmek, “zihni zinde tutan alışkanlıklar” listelerinin vazgeçilmez maddelerinden. Peki birkaç harften kelime türetirken zihnimizde tam olarak ne oluyor, araştırmalar bu konuda ne söylüyor? Bu yazıda kelime oyunlarının çalıştırdığı becerileri, bilimsel çalışmaların neyi gösterip neyi göstermediğini ve oyundan en çok verimi almanın yollarını bulacaksın.
Kelime türetirken zihinde neler oluyor?
Önünde K, A, L, E, M harfleri var. Gözün önce tanıdık bir parça arar: “KAL” olabilir mi? Hemen ardından bir arama başlar. Zihnindeki sözlükte bu harflerle başlayan kelimeleri tararsın, bulduğunu harflerle karşılaştırırsın, olmayanı elersin. Bu sırada denediğin dizilimleri de aklında tutarsın ki aynısını tekrar denemeyesin.
Psikolojide bildiğimiz bir kelimeyi hafızadan çağırmaya sözcük erişimi, bilgiyi kısa süre aklında tutup üzerinde çalışmaya da çalışma belleği denir. “Dilimin ucunda” hissi, sözcük erişiminin takıldığı anlardır. Bir kelime bulmacası bu iki beceriyi her denemede, onlarca kez ve keyifli bir tekrarla kullanır.
Kelime oyunlarının çalıştırdığı altı beceri
Sözcük erişimi
Bildiğin kelimeleri hafızandan hızla çağırırsın. “Dilimin ucunda” anlarını aşmanın pratiği.
Çalışma belleği
Harfleri, denediğin dizilimleri ve bulduğun kelimeleri aynı anda aklında tutarsın.
Örüntü tanıma
Kökleri, ekleri ve hece kalıplarını fark edersin: SÖZ görünce SÖZLÜ ve SÖZLÜK’ü düşünmek gibi.
Bilişsel esneklik
Bir dizilim tıkanınca harflere başka açıdan bakarsın; karıştır düğmesi bunun oyundaki karşılığıdır.
İşlem hızı
Süreli modlarda kararlarını hızlandırırsın: kelimeyi görmek, denemek ve geçmek.
Kelime bilgisi
Bilmediğin bir kelimeyle karşılaşıp anlamını okursun; tekrar gördükçe kelime kalıcı olur.
Bunlar günlük hayatta da kullandığımız becerilerdir. Yine de bir oyunda gelişen becerinin günlük hayattaki başka işlere ne ölçüde aktarıldığı, bilim insanları arasında hâlâ tartışılan bir konudur. Aşağıda bu tartışmaya da değineceğiz.
Araştırmalar ne diyor?
Kelime bulmacaları üzerine yapılan çalışmaların çoğu, İngilizce konuşan ülkelerde ve orta ya da ileri yaştaki yetişkinlerle, çoğunlukla çapraz bulmaca üzerinde yapıldı. Öne çıkan dört çalışma:
İngiltere, 2019: bulmaca sıklığı ve bilişsel testler
50–93 yaş arası, bilişsel açıdan sağlıklı 19.078 yetişkin, ne sıklıkla kelime bulmacası çözdüklerini bildirdi ve dikkat, bellek, yürütücü işlevler ile işlem hızını ölçen dokuz çevrim içi testi yaptı. Bulmacayı daha sık çözenler 14 ölçümün hepsinde daha iyi sonuç aldı; hiç çözmeyenler en düşük puanları aldı. Yazarlar, bulmacaların bilişsel seyri olumlu yönde değiştirip değiştirmediğinin ayrıca araştırılması gerektiğini vurguluyor: bu çalışma ilişkiyi gösteriyor, nedeni değil.
Kaynak: Brooker ve ark., 2019, International Journal of Geriatric Psychiatry
ABD, 2022: çapraz bulmaca ile bilgisayar oyunları karşılaştırması
Hafif bilişsel bozukluğu olan 107 kişi rastgele iki gruba ayrıldı: bir grup 12 hafta boyunca evde bilgisayarda çapraz bulmaca çözdü, diğeri bilişsel egzersiz oyunları oynadı; ardından destek oturumları yapıldı. 78 haftanın sonunda bulmaca grubunun bilişsel değerlendirme puanı hafifçe iyileşirken oyun grubununki hafifçe kötüleşti; günlük işlevlerdeki gerileme de bulmaca grubunda daha azdı. Ancak çalışmada hiçbir şey yapmayan bir kontrol grubu yoktu, örneklem küçüktü ve fark mütevazıydı.
Kaynak: Devanand ve ark., 2022, NEJM Evidence
ABD, 2011: bulmaca ve bellek gerilemesinin başlangıcı
Bronx Yaşlanma Çalışması’nda başlangıçta bilişsel açıdan sağlıklı 488 kişi yıllarca izlendi. Sonradan demans gelişen 101 kişide, çapraz bulmaca çözme alışkanlığı olanlarda hızlanan bellek gerilemesinin ortalama 2,5 yıl daha geç başladığı görüldü. Bu da gözlemsel bir bulgu; yazarlar sonucun klinik denemelerle doğrulanması gerektiğini belirtiyor.
Kaynak: Pillai ve ark., 2011, Journal of the International Neuropsychological Society
ABD, 2003: zihinsel boş zaman etkinlikleri
75 yaş üstü 469 kişinin boş zaman etkinlikleri yaklaşık beş yıl izlendi. Okuma, masa oyunları ve bulmaca gibi zihinsel etkinliklere daha sık katılanlarda demans riskinin daha düşük olduğu görüldü. Bu çalışma tek tek etkinliklerden çok genel bir zihinsel etkinlik düzeyine odaklanıyor ve yine bir ilişki gösteriyor.
Kaynak: Verghese ve ark., 2003, New England Journal of Medicine
Araştırmalar neyi söylemiyor?
Bu sonuçları okurken üç noktayı akılda tutmak gerekir:
- İlişki neden değildir. Gözlemsel çalışmalarda zihni zaten zinde olan insanların bulmacaya daha çok ilgi duyması da sonuçları açıklayabilir.
- Aktarım sınırlıdır. Beyin egzersizi programları üzerine kapsamlı bir derleme, insanların çalıştıkları görevlerde belirgin şekilde geliştiğini, ancak bu gelişimin uzak ve günlük işlere aktarıldığına dair kanıtların zayıf olduğunu ortaya koydu (Simons ve ark., 2016). Kelime bulmacalarında ustalaşmak, başka her işte de daha iyi olacağın anlamına gelmez.
- Çalışmaların çoğu çapraz bulmaca ve ileri yaşla ilgili. Kelime türetme oyunlarına özgü büyük çalışmalar henüz yok. Sonuçları doğrudan her kelime oyununa ve her yaşa taşımak doğru olmaz.
Kısacası kelime oyunları, zihni meşgul eden, kelime bilgisini kullanan ve dikkat isteyen keyifli bir uğraş. Bir tedavi ya da koruma yöntemi değil.
Kelime Türet bir eğlence uygulamasıdır; tıbbi bir ürün değildir ve sağlıkla ilgili bir fayda vaat etmez. Hafızan ya da dikkatinle ilgili bir endişen varsa bir sağlık uzmanına danış.
Kimler için iyi bir alışkanlık?
- Okumayı ve kelimeleri sevenler: bilinen kelimeleri yeniden keşfetmek ve yenileriyle tanışmak için.
- Kısa bir mola arayanlar: sosyal medyada amaçsız kaydırmak yerine birkaç dakikalık odaklı bir uğraş.
- Sınava hazırlananlar: Türkçe sorularındaki kök ve ek bilgisini oyun içinde tekrar etmek için. (Kelime oyunu, ders çalışmanın yerini tutmaz.)
- Aile büyükleri: sakin tempolu, süre baskısı olmadan oynanabilen bir zihin oyunu. Benzer bir seçenek için büyükler için zeka oyunları yazımıza da bak.
Daha verimli oynamak için alışkanlıklar
- Anlamları oku. Bulduğun ama bilmediğin kelimelerin anlamına bak. Oyun kelime bilgisine en çok bu şekilde katkı sağlar.
- İpucuna hemen başvurma. Önce harfleri karıştır ve kökten türetmeyi dene. Arama ne kadar uzun sürerse zihin o kadar çok çalışır.
- Zorluğu yavaş artır. Kelime Yolu’nda ilerledikçe havuzlar büyür; rahatladıkça daha uzun havuzlara geç.
- Modları değiştir. Sakin Klasik oturumlarının yanına haftada bir iki Süre Yarışı ekle; biri derinliği, diğeri hızı çalıştırır.
- Kısa ve düzenli oyna. Günlük hedef ve seri, ara sıra yapılan uzun oturumlardan daha kolay sürdürülen bir ritim kurar.
- Ekrandan sonra da kullan. Gün içinde öğrendiğin bir kelimeyi bir cümlede kullanmayı dene; kelimeyi en kalıcı yapan yol budur.
Bu alışkanlıkları somut alıştırmalara dönüştürdüğümüz kelime hazinesini geliştirmenin 7 yolu yazımıza da göz at.
Kelime Türet’te her kelime anlamıyla gelir. Ücretsiz indir, ilk bulmacayı bugün çöz.
Sık sorulanlar
Kelime oyunları zekâyı artırır mı?
Bunu gösteren güçlü bir kanıt yok. Kelime oyunları kelimeye erişimi, dikkati ve çalışma belleğini çalıştırır; bir oyunda gelişen becerinin genel zekâya ya da başka işlere ne ölçüde aktarıldığı ise bilim insanları arasında tartışmalı. En doğru ifade, kelime oyunlarının zihni çalıştıran keyifli bir uğraş olduğudur.
Kelime bulmaca hafızaya iyi gelir mi?
Kelime bulmacaları harfleri ve denenen dizilimleri aklında tutmayı, bildiğin kelimeleri hafızadan çağırmayı gerektirir; yani hafızayı kullanır. Bulmaca çözmeyi düzenli yapan yetişkinlerin bellek testlerinde daha iyi sonuç aldığını gösteren çalışmalar var, ancak bunlar çoğunlukla gözlemsel ve nedeni kanıtlamıyor.
Kelime oyunları unutkanlığı önler mi?
Bu konuda kesin bir kanıt yok. Bazı araştırmalar bulmaca çözmek gibi zihinsel etkinliklerle bellek arasında ilişki buldu, ama kelime oyunlarının unutkanlığı önlediği ya da tedavi ettiği gösterilmedi. Unutkanlık bir sağlık sorununun belirtisi olabilir; böyle bir durumda uzmana danışmak en doğrusudur.
Kelime oyunları kelime hazinesini geliştirir mi?
Yeni bir kelimeyle karşılaşıp anlamını okumak ve onu tekrar tekrar görmek, kelimeyi öğrenmenin bilinen yollarıdır. Kelime Türet’te her kelimenin anlamı gösterildiği ve aynı kelimeler farklı bulmacalarda yeniden çıktığı için oyun bu tekrara doğal bir fırsat sunar. Yine de kelime hazinesini en çok okumak ve yazmak geliştirir.
Günde ne kadar oynamalıyım?
Bilimsel olarak belirlenmiş bir süre yok. Kısa ve düzenli oturumlar, uzun ve seyrek oturumlardan daha kolay sürdürülür. Günde bir iki bölüm iyi bir başlangıçtır.
Kaynaklar
- Brooker H, Wesnes KA, Ballard C, Hampshire A, Aarsland D, Khan Z, Stenton R, McCambridge L, Corbett A. An online investigation of the relationship between the frequency of word puzzle use and cognitive function in a large sample of older adults. International Journal of Geriatric Psychiatry. 2019;34(7):921–931. doi:10.1002/gps.5033
- Devanand DP, Goldberg TE, Qian M ve ark. Computerized games versus crosswords training in mild cognitive impairment. NEJM Evidence. 2022;1(12). doi:10.1056/EVIDoa2200121
- Pillai JA, Hall CB, Dickson DW, Buschke H, Lipton RB, Verghese J. Association of crossword puzzle participation with memory decline in persons who develop dementia. Journal of the International Neuropsychological Society. 2011;17(6):1006–1013. doi:10.1017/S1355617711001111
- Verghese J, Lipton RB, Katz MJ ve ark. Leisure activities and the risk of dementia in the elderly. New England Journal of Medicine. 2003;348(25):2508–2516. doi:10.1056/NEJMoa022252
- Simons DJ, Boot WR, Charness N, Gathercole SE, Chabris CF, Hambrick DZ, Stine-Morrow EAL. Do “brain-training” programs work? Psychological Science in the Public Interest. 2016;17(3):103–186. doi:10.1177/1529100616661983